یزد

اثرات اقلیم در زندگی مردم یزد

رطوبت هوا در اغلب فصول سال بسیار اندک است، شاید کامل‌ترین توصیف هوای شهر، خشک بودن آن باشد، چراکه هم گرما و هم سرمای آن خشک است. مسافری که پا بر زمین یزد می‌گذارد، پیش از هر چیز خشکی هوا را بر پوست و حنجره خود احساس می‌کند و اگر ظهر روزهای گرم در شهر گردش کند، در چشمان خود احساس خشکی و حتی دردی خفیف خواهد کرد. اینها مسایلی است که مردم بومی نیز با آنها مواجه هستند، اما شیوه‌ زندگی ایشان درگذر زمان با این شرایط اقلیمی تطبیق یافته. مثلاً ساعات فعالیت روزانه، استفاده گسترده از عرقیات گیاهی و نوشیدنی‌های خنک، فالوده محلی و... در معماری نیز بادگیر، دیوارهای بلند و زیرزمین از مهمترین الگوهای این انطباق است.


مهمترین طرحها و تکنیکهای مبارزه با شرایط جوی نامساعد ساختن ساختمان داخل زمین و داشتن زیرزمین، فشردگی و متراکم‌سازی ساخت سازهای شهری، برای ایجاد سایه و در امان بودن از باد و طوفان و مقابله با گرما و سرمای شدید، استفاده از حوض و باغچه برای تلطیف و بالا بردن رطوبت نسبی فضای زیستی، استفاده از مصالح مناسب و مقاوم در مقابل گرما و سرمای شدید مناطق بیابانی و کویری که در نهایت به حداقل رساندن هزینه و انرژی برای گرم کردن و سرد کردن و ایجاد شرایط آسایش کمک زیادی می‌کند.همه این تکنیک‌های انطباق بافت شهری بویژه بافت قدیم شهر یزد نیز دیده می‌شود.

یکی از این تکنیک‌ها که  در شهر گذشته و تا حدودی امروزه (برای زیبایی) به‌کار برده می‌شود سازة بادگیر است. احداث بادگیر در شهر یزد براساس اطلاعات بدست آمده مربوط به قرن هشتم و نهم هجری است. بادیگرها یک طرفه، دو طرفه، سه طرفه و حتی هشت طرفه در انطباق با جهات وزش باد و البته گاه برای زیبایی، احداث می‌شده‌اند، با این‌حال اکثر آنها دوطرفه و چهارطرفه هستند. و به علت وفور آنها در بافت قدیمی می‌توان خط افق و مرز بافت قدیم را به کمک آنها تشخیص داد.

.................................................................................................................................................................

همچنین از دیگر تمهیدات مردم یزد در مقابله با گرما، در خانه‌سازی ایشان، احداث گرم‌خانه‌های زمستانی و تالارهای تابستانی است. گرم‌خانه اغلب رو‌ به آفتاب و با سقف‌های کوتاه و تالارها پشت به آفتاب و با سقف‌های بلند ساخته می‌شده، بادگیرها نیز در تالارهای تابستانی تعبیه می‌شده است و پنجره‌های این قسمت، برخلاف گرم‌خانه در ابعاد بزرگ طراحی می‌شده است. نشیمنِ خانواده‌های اشرافی نیز در شب‌های تابستان بر تختی قرار داشته که بر روی حوض وسط حیاط و  در میان درختان و گیاهان مستقر می‌شده است. خانه‌هایی که ساکنین آن از تمکن مالی کمتری برخوردار بوده‌اند، قسمت زیر‌زمین بنا را در مقابل سرما و گرمای شدید مامن خود می‌کرده‌اند.   

 قنات از دیگر تکنیک‌های مردم پهنه میانی کشور برای انطباق با محیط خشک بوده و همچنان تاثیر قابل توجهی بر زندگی مردمان این منطقه دارد. مظهر قنات، یا محلی که امکان برداشت از سفره‌های آبدار زیرزمینی توسط قنات فراهم می‌شده و کمیت و کیفیت سفره‌های آبدار زیرزمینی، دو عامل تعیین کننده وسعت آبادیها و تعداد جمعیت گردآمده در اطراف آن بوده است. در منطقه یزد تا نیم قرن پیش آب شهر و تمامی روستاهای اطراف آن  بوسیله قنات تأمین می‌شد. مادر چاه اکثر قنات‌ها در کوهپایه‌های غربی‏‏ و جنوب غربی دشت حفر شده و درحقیقت آب سفره‌های کوهپایه‌ای به وسیله کانالهای زیرزمینی به سطح دشت آورده می‌شد‏ و از این جهت، توسعه و گسترش و حتی بافت و سیمای فیزیکی این سکونتگاهها به شدت بستگی تام و تمامی به محل و میزان آبی داشت که از مظهر قنوات پراکنده در محلات مختلف شهر خارج می‌شد؛ اما به تدریج با پیدایش تکنولوژی چاههای عمیق و نیمه عمیق و با گسترش بی‌رویة پدیده حفر چاه‌ها و تسهیل در استحصال آبهای تحت‌الارضی، در حال حاضر اکثر یا تمامی این قنوات خشک شده و یا آبدهی چندانی ندارند.در حال حاضر سالیانه به‌طور‌ متوسط حدود 80 سانتی‌متر بر عمق سطح آب زیر‌زمینی افزوده می‌شود. و یکی از راه‏حل‏هایی که در مقابل محدودیت ذخایر آب استان پیش‌رو است، انتقال آب از حوزه‌های خارج استان است.

قدیمی‌ترین قنات شهر یزد بنام قنات یعقوبی، سابقه آن به 900 سال پیش می‌رسد و مظهر این قنات در نزدیکی هسته اولیه شهر یزد می‌باشد و امروزه بقایای آن در خیابان سیدگل سرخ در بخشی از بافت قدیم باقی مانده است. درنتیجه می‌توان گفت هسته اولیه شهر یزد تحت تأثیر مظهر قنات مکان‌یابی و شکل گرفته است.

 

  
نویسنده : خانه عمران ; ساعت ۱۱:۳۱ ‎ق.ظ روز ۱۳۸۸/٢/۱۳